Belastingplichtigencharter: veertig jaar wachten, een nieuwe eis

In 1986 legde Jean Gol de eerste fundamenten van een belastingplichtigencharter vast. Veertig jaar later zijn de onderzoeksbevoegdheden van de fiscus opgeschoven naar een hoger niveau — internationale gegevensuitwisseling, bestandenvergelijkingen, kunstmatige intelligentie — terwijl de rechten van de belastingplichtige versnipperd en kwetsbaar blijven. Het herstellen van het evenwicht is geen gunst aan de belastingplichtige: het is een voorwaarde voor de instemming met de belasting.

Een zonder veel rumoer geïnstalleerde asymmetrie

Belastingen zijn een van de essentiële instrumenten van nationale solidariteit. De legitimiteit ervan berust op een eenvoudig pact: de overheid int wat haar toekomt, maar met respect voor de fundamentele rechten van de burger-belastingplichtige. Dit pact is echter uit balans geraakt — geruisloos, hervorming na hervorming.

In veertig jaar tijd heeft het fiscale domein een ongekende ontwikkeling doorgemaakt: toenemende complexiteit van de regels, internationalisering van situaties en informatiestromen, generaliseerde digitalisering, en ten slotte een versnelling van de wetgevende cyclus die het aantal hervormingen vermeerdert en de invoeringstijd verkort. Tegelijkertijd zijn de onderzoeksbevoegdheden van de administratie aanzienlijk toegenomen. Aan de andere kant bleven de rechten van de belastingplichtige wat ze waren: verspreid over verscheidene bepalingen, algemene beginselen en rechtspraak — een recht dat de burger niet kent en dat de beoefenaar van geval tot geval moet reconstrueren. Nooit wist de administratie zoveel; nooit wist de belastingplichtige zo weinig wat ze over hem wist.

Heel concrete wrijvingen

Deze asymmetrie is geen abstract begrip. Sinds 2022 heeft de belastingplichtige één jaar de tijd om een klacht in te dienen; maar de betwiste belasting blijft opeisbaar op twee maanden. Eerst betalen, dan betwisten: dat roept vragen op over de effectiviteit van het recht op verhaal. Elders gaat het om verkennende informatievragen zonder bewezen verband met de verschuldigde belasting; controles zonder aangekondigd doel of formele afsluiting; gestandaardiseerde motiveringen die naar de wet verwijzen zonder ooit de beslissing uit te leggen. Accountants en belastingadviseurs ondervinden dagelijks in hun dossiers de kost van deze wrijvingen: verloren tijd, juridische onzekerheid, stille wantrouwen.

Het algoritme controleert. Wie controleert het algoritme?

De fiscus maakt tegenwoordig gebruik van data-analyse, het kruisen van databanken en systemen gebaseerd op kunstmatige intelligentie. Daar is niets onwettigs aan: het gericht selecteren van controles dient de strijd tegen fraude en het doelmatig gebruik van publieke middelen. Maar wie garandeert de traceerbaarheid van deze verwerkingen, de transparantie van de selectie, de juiste waarde van een door een machine geproduceerd resultaat? Een controle die door een ondoorzichtig algoritme wordt geactiveerd ondermijnt het vertrouwen zekerder dan een slecht ervaren controle. De regel zou eenvoudig moeten zijn: de waarborgen van de belastingplichtige moeten in hetzelfde tempo toenemen als de bevoegdheden van de administratie.

Bemoedigende signalen, een ontbrekend fundament

De wetgever is niet passief gebleven. De hervorming van 2025 bekrachtigt de afstanddoening van belastingverhoging voor de eerste overtreding begaan te goeder trouw. De fiscale bemiddeling bewijst haar waarde: 62,43 % van de dossiers eindigt positief, volgens het rapport gepubliceerd in 2025. Eind 2025 werd de voorafgaande kennisgeving van fraude-indicaties hersteld. Zulke vooruitgangen zijn reëel — maar incidenteel, versnipperd, omkeerbaar. Wat ontbreekt is een fundament: een belastingplichtigencharter met expliciete normatieve waarde, opgenomen in het Wetboek, dat de rechten van de belastingplichtige boven zijn verplichtingen plaatst. Het idee, geopperd in 1986, rijpt opnieuw in het parlementair debat. Het verdient meer dan een aankondigingseffect: doeltreffende waarborgen, proportioneel gesanctioneerd, toepasbaar voor zowel de administratie als de belastingplichtige.

Verwacht en essentieel

Zo’n charter wordt verwacht — door belastingplichtigen die geconfronteerd worden met een ondoorzichtige materie, door ondernemingen die voorspelbaarheid nodig hebben om te investeren en ondernemen, door de professionals die hen begeleiden. Het is essentieel, omdat het niet alleen de belastingplichtige beschermt: het beschermt de belasting zelf. Duidelijke regels, een coherente administratie, gerichte en gemotiveerde controles bevorderen natuurlijke naleving en fiscale burgerzin, waar willekeur het geschil en ontwijking voedt.

De belastingplichtige beschermen is de belasting niet verzwakken: het maakt haar legitiem. Instemming met de belasting wordt niet opgelegd; ze wordt opgebouwd, waarborg na waarborg. Een belastingplichtigencharter is in dit opzicht zowel verwacht als essentieel.

Deze opinie werd ook gepubliceerd in L'Echo

Noten

1 Wet van 20 november 2022, houdende een termijn van één jaar voor het indienen van een klacht; de betalingstermijn voor de belasting bleef vastgesteld op twee maanden.
2 Wet van 18 juli 2025 tot wijziging van artikel 444 van het WIB 92 (afstanddoening van verhoging voor de eerste overtreding begaan te goeder trouw); wet van 18 december 2025 tot herstel van de voorafgaande kennisgeving van fraude-indicaties.
3 Fiscale bemiddelingsdienst, rapport gepubliceerd in 2025 (personenbelasting, vennootschapsbelasting, BTW, onroerende voorheffing, belasting op de meerwaarden en voorheffingen).