Hogere belastingen, minder belastingbetalers? De belasting in het tijdperk van het algoritme

Kunstmatige intelligentie geeft de belastingdienst een ongekende controlemacht: sneller, krachtiger, performanter. Goed nieuws voor de strijd tegen fraude. Maar een verontrustende vraag rijst: als de machine de fiscus versterkt, wat verhoogt er dan aan de andere kant de juridische zekerheid van de belastingplichtige? Niets — vooralsnog.

De herwonnen macht

Data-exploratie, kruisverwijzing van databanken, lerende systemen: de belastingdienst ziet meer, vergelijkt meer, en doet dat nu bijna realtime. Laten we het duidelijk stellen: dit is geen ontsporing, het is vooruitgang. Een fijnere targeting spaart de correcte belastingplichtigen onnodige controles, detecteert fraude beter en maakt beter gebruik van publieke middelen. De verontrustende vraag is daarom niet of deze instrumenten nodig zijn? — maar: wat eisen ze in ruil?

De evolutie is bovendien onomkeerbaar. Fiscale gegevens circuleren tussen staten, aangiften worden vooraf ingevuld, anomalies worden gedetecteerd nog vóór de belastingplichtige heeft ondertekend. De administratie van morgen zal niet langer informatie moeten zoeken: ze zal die al hebben. Juist daarom moet het kader nu worden doordacht, vooraleer de macht zich vestigt zonder regels.

De paradox van termijnen

In 2022 zijn de onderzoeks- en aanslagtermijnen aanzienlijk verlengd — tot tien jaar in geval van fraude — vanwege de complexiteit van dossiers en de traagheid van de behandeling. Hier is dus de paradox: men gaf meer tijd aan de administratie juist op het moment dat technologie haar tijd won. Als de machine realtime analyseert, waarom zou de belastingplichtige dan tien jaar lang blootgesteld blijven? De herwonnen macht zou een tijdvoordeel moeten opleveren: kortere termijnen, snel geopende en afgesloten controles, data die onmiddellijk na controle worden verwijderd. Een administratie die snel controleert, heeft geen tien jaar of eeuwige archieven nodig.

Antigone op industriële schaal

Blijft de ernstigste vraag: die van het bewijs. Sinds de zogenaamde Antigone-jurisprudentie kan onregelmatig verkregen bewijs worden gebruikt, mits de onregelmatigheid noch de betrouwbaarheid noch de rechten van de verdediging in gevaar brengt. Deze tolerantie was bedoeld voor ambachtelijke onregelmatigheden — de ambtenaar die het verkeerde formulier invult. In het algoritmische tijdperk verandert dit van aard: een onregelmatigheid in de verzameling is geen geïsoleerd incident meer, maar wordt met één klik op duizenden dossiers gerepliceerd. Wat op ambachtelijke schaal te verontschuldigen was, wordt systematisch op industriële schaal. De logische consequentie is: hoe krachtiger de dataverzameling, hoe strenger de wettelijke normen moeten zijn. Bewijs dat voortkomt uit een niet-conforme verwerking moet automatisch worden uitgesloten; de verzamelingketen moet volledig traceerbaar zijn; en onrechtmatig verkregen gegevens mogen nooit via algoritmische herontdekking “gezuiverd” worden.

De technologische balans

Dit alles komt neer op één principe: de waarborgen voor de belastingplichtige moeten even snel vooruitgaan als de macht van de ingezette tools. Een menselijke hand die elke beslissing valideert, motiveert en verantwoordt; het recht voor wie geselecteerd wordt om te begrijpen waarom; systemen die worden geregistreerd en gecontroleerd. Niet uit wantrouwen tegenover technologie — wel uit trouw aan de rechtsstaat. De machine is noch rechtvaardig, noch onrechtvaardig: ze is krachtig. Het juridische kader beslist over de rest.

En dit principe geldt in beide richtingen. Technologie die controle versnelt, moet ook de dienstverlening versnellen: als het algoritme een anomalie binnen enkele seconden opspoort, mag een belastingplichtige die een eenvoudige vraag stelt geen maanden op antwoord wachten. Deze symmetrie is geen luxe; ze is de natuurlijke tegenprestatie van macht. Dit is de kern van de reflecties die hier en elders rijpen over een belastingplichtigencharter: deze waarborgen wettelijk vastleggen terwijl het nog mogelijk is ze rustig vorm te geven.

De belastingplichtige versterken

Een versterkte fiscus vraagt om een versterkte belastingplichtige — in zijn rechten. Als kunstmatige intelligentie de macht van de administratie vermenigvuldigt, moet ze in dezelfde mate de juridische zekerheid van wie gecontroleerd wordt vergroten. Anders voedt de performantie wantrouwen, en kost wantrouwen meer dan fraude. Echte fiscale moderniteit is niet sneller controleren; het is sneller vertrouwen verdienen.

Deze opinie werd ook gepubliceerd in La Libre Eco

Noten

1 Wet van 20 november 2022, die de onderzoeks- en aanslagtermijnen inzake personenbelastingen aanzienlijk verlengde.
2 Hof van Cassatie, 22 mei 2015, toepassing in fiscale materie van de zogenaamde Antigone-jurisprudentie (Cass., 14 oktober 2003).