De wereld van gisteren belasten in de economie van morgen

Er zijn momenten waarop je voelt dat de fiscale grammatica van een land niet langer aansluit bij de economische zin die het aan het schrijven is. België is niet de enige, maar het is wel een schoolvoorbeeld: we blijven de welvaartsstaat voornamelijk financieren via arbeid, terwijl de aard van arbeid verschuift — en het “menselijke” volume daarvan kan afnemen voor een groeiend aandeel van de taken met toegevoegde waarde.

De aanleiding van de afgelopen maanden is geen nieuw begrotingsdebat. Het is een technologische versnelling die een hypothese concreet maakt die lang beperkt bleef tot congresdiscussies: de overgang van een automatisering van taken naar een automatisering van beroepen. “Agentachtige” AI-tools die in staat zijn code te lezen, te wijzigen en te testen — en dus een deel van het standaardiseerbare intellectuele werk kunnen vervangen — zijn geen sciencefiction meer; ze worden een product. Anthropic heeft het gebruik van zijn codeertools gedocumenteerd, met een bewuste logica: een assistent die niet langer alleen suggereert, maar uitvoert.

In deze context vasthouden aan het idee dat de belastinggrondslag “kantoorarbeid in loondienst” stabiel is, is een begrotingsschok voorbereiden… om die vervolgens te doen alsof je ze ontdekt.

1) Waarom lijkt de fiscaliteit steeds meer op een vertraagde spiegel?

Het merendeel van onze overheidsinkomsten is direct of indirect gebaseerd op arbeidsinkomsten en sociale bijdragen. Juist deze grondslag staat bloot aan een dubbele beweging.

Eerste beweging: de “intellectuele” productiviteit wordt een commoditeit. AI vervangt niet menselijke intelligentie in filosofische zin; het vervangt een groeiend aantal processen: analyseren, synthetiseren, schrijven, coderen, documenteren, controleren, itereren… alles wat informatie A omzet in resultaat B volgens een relatief stabiele methode. De waarschuwing is niet langer marginaal: op het Wereld Economisch Forum 2026 sprak de directrice-generaal van het Internationaal Monetair Fonds over een “tsunami” op de arbeidsmarkt, met een orde van grootte die centraal staat in het debat: 40% van de banen wereldwijd getroffen, tot 60% in de geavanceerde economieën.

Tweede beweging: de sectorale herconfiguratie. Als een deel van de productiviteitswinst bij “witteboordenarbeid” snel gerealiseerd wordt, is een plausibele consequentie een relatieve verschuiving van waarde naar wat minder eenvoudig te automatiseren is: operaties, logistiek, onderhoud, infrastructuur, terreinberoepen, gezondheid, zorg, bouw, energie. Met andere woorden: het risico op een ommekeer van het “gouden tijdperk” voor een deel van de witteboorden naar een herwaardering (of spanning) op de blauweboorden. Dit is geen profetie: het is een voorzichtige lezing van een wereld waarin het aanbod van standaardiseerbare intellectuele arbeid overvloediger wordt… omdat het deels geproduceerd wordt door machines.

Ondertussen blijft de overheid denken zoals vroeger: debatten over pensioenleeftijd, symbolische micrometingen, aanpassingen van schalen en — vooral — een massale afhankelijkheid van arbeid voor de financiering van het geheel.

2) De Belgische paradox: fragiele belastinggrondslag, al hoge druk

België heeft een bijkomende beperking: de fiscale en parafiscale druk op arbeid is er structureel hoog vergeleken met veel buurlanden (zoals jaar na jaar bevestigd wordt door de publicaties van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling over de structuur van de inkomsten en de druk op de arbeidsfactor).

Hier wordt het gevaarlijk verschil duidelijk: wanneer een grondslag tegelijk zeer belast wordt en bedreigd is, wordt het systeem nerveus. In een economie waar sommige arbeidscategorieën aan onderhandelingsmacht inleveren (door technologische substitutie) terwijl andere schaars worden, dreigt de overheid klem te zitten: volatielere inkomsten, druk op sociale uitgaven, en internationale concurrentie om resterende hoogwaardige activiteiten aan te trekken.

De politieke verleiding in zo’n context is bekend: belasten wat “minder beweegt” (onroerend goed, consumptie, energie), of belasten wat “stoort” (multinationals, platforms, “robots”). Maar de fiscale geschiedenis is een specialist in valse goede ideeën: een “morele” belasting is vaak een omzeilbare belasting.

3) Concurrentie, industriële motor… en fiscale nachtmerrie

We proberen al jaren de fiscale concurrentie te neutraliseren, in naam van een rechtvaardiger geachte bijdrage. Het werk van de OESO omtrent winstverschuivingen (BEPS) en breder de zoektocht naar een internationale, “eerlijke” kader sluit daarbij aan.

Maar hier ligt de kern van uw analyse: als we hetzelfde neutralisatieprincipe toepasten op de wetenschap en innovatie — “iedereen samen, hetzelfde tempo, dezelfde beperkingen, hetzelfde voorzichtigheid” — zouden we dan sneller gaan? Waarschijnlijk niet. Concurrentie is, of je het nu betreurt of aanvaardt, een sterke versneller: het stimuleert investeren, risico nemen, talent aantrekken, industrialisatie.

Dat is precies wat we zien in hedendaags industrieel beleid: reshoring, beveiligen van ketens, strategische subsidies, wedloop om halfgeleiders, energie, batterijen. China en de Verenigde Staten voeren dat uit met verschillende filosofieën, maar een convergerende dynamiek: productie zo dicht mogelijk bij de machtscentra (consumptie, veiligheid, soevereiniteit) brengen.

Europa zelf twijfelt nog tussen een normatieve identiteit (“reguleren om te beschermen”) en een machtsidentiteit (“produceren om te wegen”). En terwijl het twijfelt, verzwakt de traditionele belastinggrondslag — arbeid zoals we die gekend hebben.

4) De echte vraag: wat morgen belasten en hoe chaos als enige aanzet vermijden?

De vraag is niet “moeten we AI belasten?”. De vraag is: wat blijft duurzaam belastbaar in een wereld waarin een deel van de waarde geproduceerd wordt door systemen die zeer mobiel, zeer opschaalbaar en mogelijk weinig territoriaal verankerd zijn?

Drie pistes komen vaak terug, met hun beperkingen:

1. De grondslag verleggen naar consumptie (btw, accijnzen, milieubelastingen). Rendabel, maar sociaal gevoelig en politiek ontvlambaar als de herverdeling achterblijft.
2. Meer belastingen heffen op kapitaal (roerende inkomsten, meerwaarden, inkomsten uit eigendom). Logisch in theorie, maar sterk blootgesteld aan mobiliteit en optimalisatie, vooral in kleine open economieën.
3. De sociale financiering heruitvinden (de sociale bescherming deels loskoppelen van het klassieke arbeidscontract). Dit is de meest structurele… en moeilijkste piste, omdat ze het sociaal contract raakt.

In alle gevallen roept de transitie een tempo-vraag op: als men wacht tot het onweerlegbaar evident wordt, zal het debat niet in een congres plaatsvinden, maar in een begrotingscrisis. Grote veranderingen, schrijft u terecht, ontstonden vaak uit chaos. Het probleem is dat chaos het moment niet kiest, noch de verliezers.

5) Het ongeluk vermijden

Onze regeringen zijn niet “dom”. Ze zijn vaak achterop, gevangen in een kortetermijnlogica en een institutioneel kader dat besluitvorming vertraagt — vooral in België. Maar de inzet is niet langer marginaal: als een deel van het standaardiseerbare intellectuele werk verdwijnt, als productiviteit explodeert zonder mechanisch te leiden tot een belastbare loonsom, wordt het een riskante gok om de overheid zoals vroeger te blijven financieren. Zullen we wachten tot de realiteit het systeem breekt om het te herdenken, of aanvaarden we eindelijk om de werken te openen vóór het ongeluk?

Deze opinie werd ook gepubliceerd in La Libre Eco